जितगढी किल्लाको पुनर्जागरण: ऐतिहासिक धरोहरबाट प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यतर्फ
भैरहवा, वैशाख ८ — रुपन्देहीको जितगढी किल्ला केही समयअघिसम्म ओझेलमा परेको ऐतिहासिक स्थल थियो। तिनाउ नदीमा बनेको पुल किल्लानजिकै विस्तार भएपछि अतिक्रमण बढ्दै जाँदा यसको अस्तित्व नै संकटमा पर्ने अवस्था सिर्जना भएको थियो।
तर पछिल्ला वर्षमा बुटवल उपमहानगरपालिकाले प्राथमिकतामा राखेर संरक्षण र विकासका काम अघि बढाएपछि किल्लाको स्वरूप फेरिएको छ। अहिले यो स्थल ऐतिहासिक महत्त्वसँगै आधुनिक संरचनाले सुसज्जित आकर्षक पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास हुँदै गएको छ।
वि.सं. १८७१–७२ मा इस्ट इन्डिया कम्पनीसँग भएको युद्धमा उजिरसिंह थापाको नेतृत्वमा नेपाली सेनाले यही क्षेत्रमा ऐतिहासिक विजय हासिल गरेको थियो। उक्त विजयले नेपाललाई उपनिवेश विस्तारबाट जोगाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको इतिहास छ। यसै ऐतिहासिक पृष्ठभूमिलाई उजागर गर्दै नगरप्रमुख खेलराज पाण्डेयका अनुसार जितगढीलाई राष्ट्रियस्तरकै नमुना गन्तव्य बनाउने लक्ष्यसहित संरचना निर्माण र सौन्दर्यीकरणका काम तीव्र पारिएको छ। किल्ला परिसरमा उजिरसिंह थापाको नौ फिट अग्लो तामाको सालिक र ५५ फिट अग्लो टावरमा फहराइएको राष्ट्रिय झण्डाले आगन्तुकको ध्यान तान्ने गरेको छ।
किल्लाभित्र अङ्ग्रेजसँगको युद्धमा वीरगति प्राप्त गरेका १३ जना नेपाली सैनिकहरूको सम्मानमा अर्धकदका सालिक स्थापना गरिएको छ, जसले ऐतिहासिक स्मृतिलाई जीवित बनाउने काम गरेको छ। अतिक्रमण हटाएर किल्लाको मौलिक स्वरूप जोगाइएको छ भने हालसम्म आठ करोड १२ लाख रुपैयाँभन्दा बढी लागतमा विभिन्न संरचना निर्माण भइसकेका छन्।
तिनाउ नदी किनारमा अवस्थित यो किल्लामा दैनिक सरसफाइ, सूचना बोर्ड, ऐतिहासिक तस्बिर र नक्सा राखिएको छ, जसले आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकलाई इतिहास बुझ्न सहज बनाएको वडा नं. १ का जनप्रतिनिधि अशोक राईले जानकारी दिनुभयो।
नगरपालिकाले वि.सं. १८७१ वैशाख ७ मा प्राप्त ऐतिहासिक विजयको स्मरणमा ‘जितगढी उत्सव’ मनाउँदै आएको छ। साथै, आगामी चरणमा युद्ध सङ्ग्रहालय, सूचना केन्द्र निर्माण तथा किल्लालाई मणिमुकुन्द सेन दरबार र नुवाकोटगढीसँग जोड्ने योजना अघि बढाइएको छ।इतिहासकार सोमध्वज विष्टका अनुसार यो किल्ला सेनकालमा निर्माण भएको मानिन्छ र नेपालका महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक सम्पदामध्ये एक हो।
समग्रमा, ऐतिहासिक पहिचान जोगाउँदै आधुनिक पूर्वाधार थपिँदा जितगढी किल्ला लुम्बिनी प्रदेशकै प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुँदै गएको देखिन्छ।